سنتور : پرویز مشکاتیان، تنبک : جمشید محبی
تصنیف سرو آزاد	خواننده: پرویز مشکاتیان، شعر ه. ا. سایه
ضربی دشتی
عشاق فرود به دشتی
دوبیتی و دو ضربی دشتی
مقدمه بیات ترک
چهارمضراب بیات ترک
ب
درآمد همایون
مقدمه همایون
چهارمضراب همایون
بیداد، راجه، عشاق، فرود، لیلی و مجنون
چهار مضراب همایون دانلود

گفت و گو با استاد هوشنگ ظریف

نویسنده:هوشنگ سامانی

ریتم های لنگ از کجا آمدند؟

 وقتی به نخستین ضبط های گرامافون در ایران و همینطور ضبط های بعدی که روی نوار ریل و بعد روی نوار کاست انجام شد، گوش می دهیم، یک ویژگی بارز خودنمایی می کند و آن عدم حضور ریتم های لنگ در موسیقی این دوران است.* اینکه چرا چنین بوده و یا اینکه چرا گذشتگان ما با ریتم لنگ  میانه ای نداشتند، اینک موضوع نوشتار نیست. اما خیلی جالب است بدانیم چگونه پدیده ریتم های لنگ در موسیقی امروز ایران به یک جریان قوی بدل شد. در این خصوص لازم بود با پیشگامان و گسترش دهندگان آن صحبتی بکنم که عدم دسترسی به ایشان مانع از کار نشد و راه دیگری را در پیش گرفتم. از علاقه مندان موسیقی هنری ایران کسی نیست که نام و چهره دوست داشتنی هوشنگ ظریف را نشنیده و ندیده باشد. او به گواهی شاگردان ممتاز و پرکارش، یکی از چهره های تأثیرگذار در موسیقی امروز ایران است. در عین حال همکاری طولانی اش با استاد گرانمایه فرامرز پایور، پیدایش آثاری را رقم زده است که اهمیت آنها بر هیچ اهل فنی پوشیده ن یست. نیک می دانستم برای یافتن چند و چون ریتم های لنگ و رواج آنها در موسیقی دستگاهی می بایست به سراغ استاد پایور بروم ولی افسوس که بیماری چندین ساله ایشان امکان چنین دیداری را به کسی نمی دهد. با این ذهنیت، به نزد نزدیک ترین و در عین حال قدیمی ترین همکار وی یعنی استاد هوشنگ ظریف رفتم و آنچه را می خواستم از او یافتم. با این امید که اگر دوستان دیگر امکان و اطلاع دیگری دارند، آن را پی گیرند تا شاید در این خصوص سندی برای موسیقی معاصر ایران شکل بگیرد. این گفت و گو می تواند سرآغازی برای هدف یاد شده باشد.

جناب ظریف!  موسیقی پیش از دهه پنجاه خورشیدی، خالی از ریتم های لنگ است. با این وجود نخستین نمونه های ریتم لنگ در موسیقی شهری را از ارکستر استاد پایور شنیدیم که شما در آن نوازنده ثابت تار بوده اید. بفرمایید، روی آوردن استاد پایور به این گونه از ریتم ها با چه پیش زمینه ای صورت گرفت؟

درست است، تا آن موقع آهنگسازان، نوازندگان و خوانندگان شهری توجهی به ریتم های لنگ نداشتند و یا اصولاً نمی شناختند. اما استاد پایور با روحیه نوآورانه ای که داشتند، این نوع از موسیقی را به توسط خانم سیما بینا در موسیقی آن روز آغاز کردند و کم کم به یک جریان قوی تبدیل شد. همانطور که می دانید خانم سیما بینا اهل خراسان هستند و این ریتم ها در خراسان بسیار رواج دارند. وقتی قرار همکاری استاد پایور با خانم بینا قطعی شد، نوازندگان گروه با فضای جدیدی روبرو شدند که برایشان خیلی تازگی داشت.

ترانه یارم بی نظیره با تنظیم پایور و صدای سیما بینا را بشنوید

چه سالی این حرکت آغاز شد؟

دقیق به خاطر ندارم. فکر می کنم حدود سال 1350 بود.

خود جنابعالی در ابتدا مشکلی با این نوع ریتم ها نداشتید؟

خیر، برای من تازگی نداشت. زیرا وقتی از استاد حسین تهرانی مشق تنبک می گرفتم، از این نمونه ها زیاد می نواختم و برایم عادی بود. اما اینکه در یک ارکستر و با همراهی ساز و آواز چنین ریتم هایی را بنوازم، تجربه ای نداشتم.

چگونه امکان دارد که استادی مثل حسین تهرانی این ریتم ها را بداند ولی سایر اساتید آهنگساز و نوازنده از وجود آنها بی خبر باشند؟

درست نمی دانم. ما وقتی گروه نوازی تنبک می کردیم با نواختن ریتم های لنگ کاملاً آشنا بودیم و انواع پنج ضربی و هفت ضربی را می نواختیم. اما تصور نمی کردیم که با این ها بشود تصنیف هم ساخت و اجرا کرد. تا این که نخستین نمونه های آن را در محضر استاد پایور تجربه کردیم.

با توجه به اینکه نوازندگان پیشینه شنیداری ریتم لنگ نداشتند، تمرین به چه شکلی پیش می رفت؟

 مشکل خاصی نبود. ولی تازه بودن مطلب برای نوازندگانی که مثل من با تنبک نوازی آشنا نبودند، واکنش های متفاوتی را به دنبال داشت. بیشتر آنها می پرسیدند که چرا این ریتم ها روان نیستند. یعنی اینطوری به نظرشان می رسید. در حقیقت آن لنگ زدن ریتم ها، با توجه به نوع آموزشی که دیده بودند، یک عیب یا اشکال به نظر می آمد که به مرور زمان و با تمرین برایشان عادی شد و نتیجه همان آثاری بود که خانم سیما بینا خواندند.

بعد از اجراهای استاد پایور، آیا سایر موسیقیدانان به این ریتم ها توجهی نشان دادند؟

آن موقع نه، ولی چند سال بعد آقای علیزاده** با همکاری خانم پریسا یک تصنیف با ریتم لنگ در جشن هنر شیراز اجرا کردند که خیلی هم مورد توجه واقع شد.

* در نمونه ضبط های گرامافون دوره قاجار یک استثناء وجود دارد که سر فرصت بدان خواهم پرداخت.

** حسین علیزاده چند سال پیش در گفت و گو با روزنامه ایران در خصوص تصنیف پنج ضربی "الا ای پیر فرزانه" گفت: ما ابتدا این شعر را با ریتم شش هشتم تمرین می کردیم تا اینکه آقای کیانی نژاد نوازنده نی گروه، با توجه به ذهنیت موسیقی های زادگاهش بیرجند،  پیشنهاد کرد آن را با ریتم پنج ضربی امتحان کنیم. وقتی نواختیم، نتیجه برای همه جالب بود و همان را در جشن هنر شیراز اجرا کردیم. (نقل به مضمون)

برداشت از وبلاگ موسیقی ما

« اين حنجره، اين باد، صدا را نخراشيد        اين پنجره، اين خاطره‌ها را نفروشيد»

 به گزارش خبرنگار بخش موسيقي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، صبح 19 آبان ماه 1387 تالار وحدت ميزبان هنرمندان وعلاقه‌مندان موسيقي ايراني بود كه آمده بودند، خاطره پروانه را به سمت آرامگاه ابدي‌اش بدرقه كنند.

مجري مراسم برنامه را با اين قطعه شعر آغاز كرد كه؛

« اين حنجره، اين باد، صدا را نخراشيد        اين پنجره، اين خاطره‌ها را نفروشيد»

در ادامه محمد سرير رييس هيئت‌مديره خانه موسيقي با خواندن شعر «هرگز نميرد آن‌كه دلش زنده شد به عشق» گفت: خاطره پروانه با عشق زندگي كرد، با عشق خواند و تا آخرين لحظات زندگي‌اش به موسيقي و اين هنر والا عشق ورزيد و شايد در اين سال‌هاي اخير كه عاشقانه زيستن به هنر و زندگي فراموش شده باشد و همه در فكر نان روز و شهرت هستند، او يگانه بود.

او در ادامه با اشاره به عدم شناخت نسل جديد از موسيقي‌دانان و هنرمندان قديم تصريح كرد: روز گذشته در كلاس دانشگاه يكي از دانشجويان درباره‌ي خاطره پروانه و حضور او در موسيقي پرسيد و من متأسف شدم كه ما به عنوان اصحاب موسيقي شناخت مناسبي از موسيقيدانان و هنرمندان گذشته به نسل جديد نداده‌ايم و هيچ پُل ارتباطي ميان اين دو نسل ايجاد نكرده‌ايم.

 سرير خاطرنشان كرد: خاطره پروانه به دليل پايبندي كه به موسيقي ملي و رديف دستگاهي داشت، موفق به انتشار آثارش نشد. درحالي‌كه اجراهاي او در صحنه كارهاي جاودان و البته سخت بود، چه بسا كه اين هنرمند گرامي تنها خواننده موسيقي ملي بود كه توانايي اجرا با اركسترهاي بزرگ را داشت و سال‌ها در كنار صبا، دهلوي، پايور و ... آموزش ديد و كارهاي بزرگي را اجرا كرد كه الگويي براي خوانندگان بعد از او شد.

رييس هيئت‌مديره خانه موسيقي در پايان با تأكيد بر وظيفه سنگين اين مجموعه بعد از مرگ خاطره پروانه گفت: جمع‌آوري آثار پراكنده او اعم از موسيقي و آثار مكتوب او برعهده ماست، تا بعد از مرگش غرفه‌اي را در موزه موسيقي به ياد او ايجاد كنيم و اين ورق مهم از تاريخ موسيقي ايران را زرين نگه‌ داريم.

در ادامه اين مراسم افليا پرتو سرپرست گروه «ياران» با اشاره به مرگ ناباورانه خاطره پروانه گفت: خاطره تنها براي ما نبود، بلكه او يك هنرمند بين‌المللي محسوب مي‌شد كه هيچ‌يك از ما باور نمي‌كرديم در اين شرايط ما را تنها بگذارند. به همين دليل هم در وصف مقام اين بانوي آواز ايران نمي‌توانم سخني بگويم، هرچند كه او با رفتنش يك بخش از فرهنگ موسيقي ايران را برد و اي‌كاش از اين پس قدر آن‌ها را كه باقي ماندند، بدانيم.

او سپس با اشاره به اجراي گروه «ياران» در جشنواره موسيقي امسال توضيح داد: به پيشنهاد كامبيز روشن‌روان قرار بود بزرگداشت خاطره پروانه امسال در جشن موسيقي برگزار شود و به بهانه‌ي آن تصميم گرفتيم تا اجراي مشتركي با هم داشته باشيم، زيرا كه خاطره پروانه هميشه عنوان مي‌كرد كه تا لحظه‌اي كه نفس بكشد براي مردم ايران و بانوان مي‌خواند. به همين دليل هم با تمام سختي كه براي ايشان داشت تمرين مي‌كرديم تا روز 22 آذر برنامه داشته باشيم و دلم مي‌سوزد كه آن روز اين مسئله را به او نگفتم و او بدون اين‌كه بداند همه ما چه‌قدر او را دوست‌ داشتيم از دنيا رفت.

 پرتو اضافه كرد: «خاطره پروانه» عاشق مردم و تماشاگرانش بود و براي آن‌ها كه ساعت‌ها در صف مي‌ايستادند تا صداي او را بشنوند ارزش قايل بود و از دل و جان مي‌خواند و به گفته خودش در هر برنامه مثل يك شمع بخشي از او كم مي‌شد كه من هنوز هم نفهميدم اين همه عشق از كجا آمده بود و افتخار مي‌كنم كه طي ده سال اخير در كنار او بودم، از او آموختم و راهنمايي گرفتم. پس دعا كنيم تا روحش‌ شاد باشد و در رحمت الهي غرق شود.

به گزارش ايسنا، در ادامه اين مراسم عباس خوشدل يكي ديگر از همراهان قديمي خاطره پروانه گفت: از سال 37 با اركستر صبا به رهبري دهلوي، پورتراب، پايور و ... به عنوان نوازنده و سوليست فلوت كار كردم و شاهد حضور خاطره پروانه بودم.

 او ادامه داد: همان‌طور كه مي‌دانيد اغلب خوانندگان به لحاظ رنگ و وسعت صدا شبيه به هم هستند ولي خاطره پروانه صدايي مخصوص به خود داشت و با توجه به اطلاعات بسياري كه از رديف و گوشه‌هاي موسيقي ايراني داشت نسبت به خوانندگان عصر خود درخشنده‌تر و متفاوت‌تر مي‌خواند و از اين جهت او خاطره‌ي خاطره‌هاست و يادآور بزرگاني چون روح‌انگيز و قمر محسوب مي‌شود.

خوشدل خاطرنشان كرد: رنگ صداي او مشابه ندارد و صداي غم‌انگيز و پرطنين‌اش لطيف و پراحساس است، هرچند كه او استادانه در اركسترهاي بزرگ مي‌خواند و تا زماني‌كه شمع وجودش خاموش نشده بود در برنامه‌ها حضور پيدا مي‌كرد و مي‌درخشيد.

 اين آهنگ‌ساز و نوازنده در ادامه از همكاري‌اش با خاطره پروانه ياد كرد و گفت: از سال 50 كه رهبري اركستر شماره 4 به من محول شد، چند قطعه براي او نوشتم كه گوشه‌هاي آوازي ترانه‌ها را با نهايت استادي اجرا كرد اما از آن‌جا كه امكان انتشار صداي او وجود نداشت به من پيشنهاد داد تا مجددا اين دو قطعه را براي صداي خواننده مرد تنظيم كنم و بعد از آن با وجود اين‌كه دو قطعه مناجات و قسم با صداي عليرضا افتخاري ضبط شد اما من هم‌چنان در لابه‌لاي نت‌هاي اين قطعات به دنبال صداي خاطره پروانه بودم، زيراكه صداي او در كهكشان موسيقي ايران طنين‌انداز شده بود.

به گزارش ايسنا، در بخش پاياني اين مراسم بيژن اسكنداني فرزند ارشد خاطره پروانه با سپاس از تمام حاضران گفت: مادرم در يك خانواده بسيار متوسط به دنيا آمد و در سنين كودكي مادرش را از دست داد و بعد از مرگ پدرش تا زماني كه ازدواج كرد تحت‌نظر مادربزرگش بزرگ شد و بعد از ازدواج‌اش نيز همواره در يك محيط مردسالار زندگي كرد و شب و روز براي ما زحمت كشيد اما با اين وجود در ما كودكان انگيزه‌ي كتاب‌ خواندن و هنرورزيدن را كاشت.

او ادامه داد: بعدها مادرم متوجه شد كه شعله سركشي در وجودش درحال جوش و خروش است و بعد از اين‌كه كمي به خود فرصت داد فهميد كه اين عطش سيري‌ناپذير در موسيقي است. به همين دليل شروع به آموختن كرد و اين شعله را در خود پرورش داد. اما نبايد فراموش كنيم كه خاطره پروانه در هر سطح و هر مكاني كه بود هيچ‌گاه فراموش نكرد كه كيست و هميشه پايش برروي زمين بود و با اين اعتقاد موسيقي ايران را به تمام مردم نشان داد. فرزندش در پايان گفت: او عشق مي‌ورزيد و عشق مي‌طلبيد و مجموعه‌اي از هفت هنر را در خود داشت.

 به گزارش ايسنا، پيكر خاطره پروانه با همراهي دوستان و اهالي موسيقي به سمت قطعه هنرمندان در بهشت‌زهرا (س) بدرقه شد. همچنين مراسم بزرگداشت او فردا دوشنبه 20 آبان‌ از ساعت 13:30 تا 15:30 در مسجد الرضا(ع) در ميدان نيلوفر برگزار مي‌شود.

با همکاری هنرمندان:

سیاوش، رحمت ا... بدیعی و فرامرز پایور

غزل از:

حافظ

پیش درآمد از:

فرامرز پایور

ترانه های قدیمی به یاد داری و ناز آر دلی با تنظیم فرامرز پایور

دانلود برنامه گل های تازه شماره 158